Giysileri nasıl tükettiğimiz konusunda radikal bir değişim yaşandı. Gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerde 20 yıl öncesine nazaran yüzde 400’den fazla giysi tüketiliyor. ‘Ucuz’ materyal, ‘ucuz’ giysi ve ‘ucuz’ işgücü kullanılarak üretilen giysiler ‘fast fashion (hızlı moda)’ olarak isimlendiriliyor. Tüketicileri kıyafetlerinin neredeyse tek kullanımlık olduğuna inandırmaya çalışan ‘fast fashion’ın (hızlı moda) karanlık yüzü ise düşündürücü…

‘Hızlı moda’, mümkün olan en az üretim maliyetiyle tıpkı fast food yemek üzere daima bir tüketimi tetiklemeye odaklı. Bu nedenle markalar ucuz işgücü için çalışma şartlarının yeteriz olduğu ülkeleri seçiyor. Elbette bu ülkelerde etraf şartlarının da uygun olmadığını söylemeye gerek yok. Hazır giysi kesiminin –her ne kadar buna itiraz edenler olsa da- dünyayı en çok kirleten ikinci dal olduğu sır değil. Üstelik ‘dünya’ daima yeni giysiler tüketebilsin diye üretim basamağında adeta ‘kölelik’ şartlarında çalışanların hayatları trajediye dönüşebiliyor.

Tahminen hatırlarsınız 2013’te Bangladeş’in başşehri Dakka’da üç binden fazla emekçinin çalıştığı 8 katlı bir bina olan Rana Plaza çökmüştü. Bu vahim kazada 1127 personel enkaz altında hayatını kaybetti. Batılı dokuma devlerine fason üretim yapılan, dünyanın gelişmemiş ülkelerindeki atölyelerde iş güvenliğinin uygulanmadığı şartlar ne yazık ki hala devam ediyor. Sürdürülebilirlik, tabiata hürmet, etraf problemlerine hassas bir üretim yaptığını sav eden birtakım markalar bile hala inançlı şartlarda üretim yapmayan ülkelerdeki ucuz iş gücünden yararlanıyor. Ne için mi? Dolabımızdaki gömleklerin, pantolonların sayısı artsın diye!

Maxine Bédat 38 yaşında, New York’lu bir teşebbüsçü. Bédat’ın Zady isimli e ticaret sitesinde sağlam, vakitsiz tarzlarda, iplikten boyaya düşük ayak izine sahip eserler satılıyor. Tıpkı vakitte moda kesiminin oluşturduğu çevresel sıkıntılar üzerine çalışmalar yapan New Standard Institute isminde bir tertibin kurucularından. Bédat’ın kısa bir müddet evvel çıkan ve iki yıl boyunca bir dedektif üzere iz sürerek, araştırmalar yaparak yazdığı ‘Unraveled: The Life and Death of a Garment’ isimli kitapta anlattıkları ise modadan çok dehşet sinemalarını andırıyor.

Bédat kitapta bir jean pantolonun üretimiyle başlayıp çöpte sona eren sürecini anlatıyor. Jean pantolon bir sembol yalnızca. Pamuğun tarladan toplanması, eğrilmesi, boyanması, kumaşın kesilip dikilmesi, nakliyesi ve nihayetinde çöpe gitmesiyle kıssasını tamamlayan ‘jean’i anlatırken modanın art planını da gözler önüne seriyor. Personellerin nasıl sömürüldüğünü, tabiatın nasıl kirletildiğini okuyunca ürpermemek mümkün değil.

Bédat kitabında üretim zincirindeki sömürü tertibini, satın alma psikolojisinin temellerini, pazarlama taktiklerini anlatırken hepimizi ‘tüketim’ tercihlerimizi sorgulamaya çağırıyor.

Neden daha çok giysi alıyoruz?

Pek çok neden sıralamak mümkün lakin toplumsal medyanın tesirini es geçmek imkansız. 50 yıl evvel beşerler gazete, mecmua, reklam panoları ve televizyon sayesinde günde ortalama 500 reklama maruz kalıyordu, toplumsal medya sayesinde bu sayı 10 bine çıktı. Aralıksız bir tüketim bildirisi bombardımanı altındayız ve satın almak için daima kandırılıyoruz!

Bédat kitabında ‘halkla bağların babası’ kabul edilen Edward Bernays’den de kelam ediyor. Onun kurguladığı tüketim toplumu modelinin, 21. yüzyıl araçlarıyla bir çığ üzere büyüdüğüne vurgu yapıyor. Aslında burada Bernays’dan biraz kelam etmek istiyorum. Psikanalizin kurucusu Sigmund Freud’un yeğeni olan Bernays, dayısı Freud’un fikirlerini kitleleri manipüle etmek için kullandı.

Dünya Savaşı sürecinde Amerikan hükümeti dünya barışı için, Avrupa’ya demokrasi getirmek için savaşacakları niyetinin ‘pazarlama’ faaliyetlerini Edward Bernays’a verdi. Bernays’ın ‘Demokrasi için güçlü dünya’ sloganı ve halkla ilgiler çalışmaları büyük muvaffakiyet getirdi. Bernays savaş sonrası büyük kitleleri ikna etmek için ‘rıza mühendisliği’ ismini verdiği bir yaklaşım kullandı. Bunu yapmak için Freud’un görüşlerinden yararlandı; bilinçaltını etkilemeye çalıştı.

Bernays, tütün şirketleriyle de çalıştı. 1929’da Paskalya geçit merasiminde bayanların eline sigara verip yürüttü. Bu hareketlerden sonra sigara bayanlar ortasında özgürlük meşalesi olarak görülmeye başladı ve tabi ki satışlar arttı. Sigaranın zayıflattığı efsanesini yayarken kendi eşine sigarayı bıraktırmaya çalışıyordu. Bernays, insanları gereksinim duymadıkları bir şeyi istediklerine ikna edip bunun mutluluğa giden yol olduğuna inandırmayı başarıyordu.

Pazarlama araçları değişse de maksat birebir; satın al keyifli ol!

Dolabınızda bir tişörte daha gerek var mı? Hiç sanmam!

Hafta sonu moral bozucu olmak istemem ancak bu enteresan çalışmayı paylaşmamak da olmazdı…

Bu pandemiyi aşı bitiremez!

Artık durum şu: İşsizlik diğer bir salgının nedeni olabilirmiş!

Çalışmayı kaleme alanlar California Üniversitesi’nde sosyoloji ve istatistik profesörü ve California Nüfus Araştırmaları Merkezi’nin yöneticisi Jennie E. Brand ve Michigan Üniversitesi sosyoloji, epidemiyoloji ve kamu profesörü tıpkı vakitte da Toplumsal Araştırmalar Enstitüsü’nde Nüfus Etütleri Merkezi yöneticisi Sarah A. Burgard.

İşsiz olmak yalnızca yeme, içme, barınma üzere temel gereksinimlerinizi giderememenin çok daha ötesinde sıkıntılara yol açabiliyor. Çabucak hepimiz iş kaybının depresyon, dert üzere külfetlere yol açtığını biliyoruz. Fakat işsiz olmak fizikî sıhhate da ziyan verebiliyor. Araştırmalar yalnızca birkaç aylık işsizliğin bile genel sıhhatin kötüleşmesine hatta kardiyovasküler hastalıklar ve mevt dahil çok vahim sonuçlara gidebilen rahatsızlıklara neden olabileceğini gösteriyor. Giderek iç kararttığımın farkındayım lakin kahır bununla da bitmiyor, bilim beşerlerine nazaran bu risk, beşerler işe girmiş olsa da önümüzdeki on yıllarda bile yüksek kalabilir.

Pandeminin birinci altı ayında ABD’li yetişkinlerin yüzde 25’i kendilerinden ya da ailelerinden birinin işini kaybettiğini söyledi. İşini kaybedenlerin yarısı altı ay sonra hala işsizdi! İşini kaybetmenin ya da işsiz olmanın sıhhat üzerindeki tesirini araştıran uzmanlar Kovid-19 ilişkili bir sonraki sıhhat sıkıntıları dalgasının koronavirüsün kendisinden değil ‘emek’ üzerindeki tesirinden kaynaklanacağından tasa ediyor.

İşsizliğin neden bu kadar önemli fizikî hastalıklara neden olabileceğini anlamak güç değil. Yetersiz ve makus beslenme, ruhsal dertlerin tetiklediği sıkıntılar, hareketsiz bir hayat üslubu ve uyku bozukluğunun hastalıklara yol açabileceği yeni bir bilgi değil! İşsiz bir kişinin bir evvelki cümlede saydıklarımızı hatta daha fazlasını yaşaması da şaşırılacak bir durum değil.

İşsizlik maaşı alan, görece daha süratli bir halde iş bulanlar için bile bu risk ortadan kalkmayabiliyor. Kimi araştırmalar birkaç aylık işsizliğin bile uzun vadede sıhhat üzerinde olumsuz tesirleri olabileceğini gösteriyor.

Bir öbür çalışma ise işsizlikten kaynaklanan vefat oranlarının önümüzdeki 20 yıl içinde beklenenden yüzde 10-15 fazla olabileceğini gösteriyor. Artan risk oranı devam ederse, 40 yaşında işini kaybeden birinin ömür beklentisi 1-1,5 yıl azalabilir. Başka kimi araştırmalar da iş kaybının hipertansiyon ve artrit riskini artırdığını gösteriyor. Kalp krizi ve felç riski ise iki kat artabiliyor. 2007 yılında yapılan bir tahlile nazaran, bir mühlet işsiz kaldıktan sonra yeni bir işe girenlerin sıhhat sorunu yaşadıklarını söyleme olasılıkları daha yüksek.

Araştırmacıların bu kestirimlere dayandırdığı bilgilerin bir kısmı 2007-2009 yılında dünya genelinde yaşanan ekonomik sakinliğe dayanıyor. Lakin Kovid-19 sonrası daha büyük bir sorun bekleniyor. O devirde ABD’de en yüksek işsizlik oranı yüzde 10, 2020’de ise bu oranın yüzde 15 olması varsayımların daha karamsar olması konusunda beklentinin çok da yanlış olmadığını gösteriyor ne yazık ki!

Pandemide kimi iş biçimleri kalıcı olarak değiştiği için ekonomik toparlanmanın ne kadar süreceğini de kestirmek sıkıntı.

Türkiye’deki yüksek işsizlik oranlarını düşündükçe kelam konusu varsayımların niyeti bile ürpertici!

BİR CEVAP BIRAK