Demokrat Parti (DP) 14 Mayıs 1950 genel seçimlerinde tek başına iktidara geldi. DP, 3 genel seçimi de kazanarak 10 yıl boyunca iktidarda kaldı. Fakat Türk Silahlı Kuvvetleri içinden bir küme subay, Demokrat Parti’nin ‘ülkeyi baskı rejimine ve kardeş arbedesine götürdüğü’ gerekçesiyle 27 Mayıs 1960 sabahı ülke idaresine el koydu.

27 Mayıs darbesinin üzerinden 61 yıl geçti. Yeditepe Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Kısmı Öğretim Üyesi Dr. Furkan Kaya, 27 Mayıs darbesinin nedenlerini, sonuçlarını, Yassıada’daki yargılama sürecini anlattı.

Kaya, 27 Mayıs’a giden süreçte Türkiye’nin Kıbrıs probleminde tartısını koymasının büyük bir tetikleme olduğunu söylüyor ve süreci hızlandıran olayları “Özellikle bu devirde Türkiye’nin gereksinimi olduğu dış yardım ve kredilerin gelmemesi, Türkiye’nin diplomatik ve ekonomik manada yalnız bırakıldığı hissedildikten sonra Fatin Rüştü Kuvvetli bir görüş ortaya konuyor. Türkiye artık Amerikan merkezli bir dış siyaset takip etmemeli. Sovyetler Birliği bağlantılarımızı güzelleştirebiliriz biçiminde bir görüş ortaya konuluyor. Sovyet yardımlarının gelmesi, coğrafik yakınlık Amerika’yı epeyce rahatsız ediyor. Bu, 27 Mayıs’a giden süreci hızlandıran, derhal Adnan Menderes hükümetinin kabinesiyle birlikte ortadan kaldırılması gerektiğini ortaya koyan siyasetin icrası açısından bir yer oluşturuyor” diyerek açıkladı.

Demokrat Parti iktidarını darbeye götüren süreç nasıl başladı?

“Demokrat Parti’nin iktidara gelmesinin akabinde patlak veren Kore Savaşı, Türkiye’nin Batı şemsiyesi içinde yerini alması ve NATO üyesi olma bakımından büyük bir fırsat doğurdu. İktidarın bu birinci günlerinde Menderes kabinesi ve askeri yetkililerin, Yalova’da Celal Bayar’ın yazlığında bir ortaya gelerek, Meclis’e sormadan 4 bin 500 askeri Kore’ye gönderme kararı, büyük reaksiyon topladı. Muhalefetin, Demokrat Parti’nin tek başına aldığı kararlar sebebiyle tenkit oklarını yönelttiği bir süreç başladı. Temel değerli problem, Adnan Menderes’in Başbakanlık koltuğuna oturmasından itibaren ezanın özgür lisanla okunması. Ezanın özgün haliyle okunmasından sonra bilhassa ordu içinde cunta hareketleri başlıyor. Türkiye’nin 1952’den sonra Türkiye’nin NATO şemsiyesi altında yerini alması ile Türkiye’ye askeri teçhizat sağlanması ve bilhassa Amerikan yardımlarının gelmesi konusunda da bir süreç başlıyor.”

Türkiye’nin o devirdeki iktisat ve kalkınma siyasetlerinin bu sürece yansımaları nasıl oldu?

“Demokrat Parti iktidara geldikten sonra tam bağımsız endüstrileşmiş bir Türkiye’nin ortaya çıkmasını içerecek sanayi kalkınma planı uygulanmak isteniyor. Ama ABD’nin, Türkiye’ye biçtiği rol çok farklı. Buna nazaran; Türkiye dünyanın tahıl ambarı olmalı ve küçük sanayi ataklarından öbür bir siyaset takip etmemeli. Muhakkak bir büyük çimento fabrikası, bir büyük şeker fabrikası yani Türkiye’nin önünü açacak siyasetler istemiyorlar. Bu noktada 1954 yılından sonra Türkiye’nin bunları icraata koyması büyük rahatsızlık uyandırıyor. Memlekette 15 çimento, 6 şeker fabrikası kuruluyor, 1960 yılında 11 liman yatırımı tamamlanıyor. 23 bin kilometre devlet ve vilayet yolu ile 30 bin kilometre köy yolu hizmete açılıyor. Zira ekonomik olarak bağımsız bir Türkiye, diplomatik olarak da bağımsız bir Türkiye haline gelecek.”

Türkiye’nin Kıbrıs sıkıntısındaki rolü, 27 Mayıs’ı nasıl etkiledi?

“Türkiye’nin Kıbrıs sıkıntısında tartısını ortaya koymasının, 27 Mayıs’a giden süreçte büyük bir tetikleme olduğunu söylememiz gerekiyor. 1955 yılından itibaren Türkiye’nin Kıbrıs üzerinde tartısının arttığını görüyoruz. Fatin Rüştü Güçlü’nün çok kıymetli bir tezi var ve bunu 1. Londra Konferansı’nda sunuyor. Birinci cins görüşmeleri devam ederken Fatin Beyefendi çok değerli unsurlar ortaya koyuyor. Türkiye’nin en az Yunanistan kadar hakkı vardır. Türkiye, adada Türklerin koruyucusudur. En kıymetlisi bu ada İngiltere’nin. Şayet İngiltere bir gün adadan çıkacak olursa, adanın tamamı gerçek sahibi olan Osmanlı Devleti’nin ardıl devleti olan Türkiye’ye bırakılması gerektiğini türel kurallarla birlikte ortaya koyuyor. 6-7 Eylül hadiselerine giden sürecin bu biçimde başladığını söyleyebiliriz.

Kıbrıs görüşmeleri sürerken periyodun İngiltere’nin Ankara Büyükelçisi Bowker, periyodun İngiltere Başbakanına yazdığı mektupta, Adnan Menderes ve Fatin Rüştü Şiddetli hakkında çok kıymetli ithamlarda bulunur. Bilhassa Fatin Beyefendi ve Adnan Menderes için ‘üç kağıtçı ve kurnaz tilkiler’ halinde tabir kullanıyor mektuplarda. Amerika ile Fatin Rüştü Kuvvetli ve Adnan Menderes üzere isimlerin iktidardan indirilmesi gerektiği, Amerika ve İngiltere’nin anlaşabileceğini daha uygun isimlerin bu pozisyonlara getirilmesi gerektiği tabir ediliyor. Bu demek oluyor ki 27 Mayıs’a giderken, bu taşlar döşenirken aslında çok uluslu bir hazırlığın olduğunu bilhassa bunun istihbarat bağlamında bir hazırlığının olduğunu görmemiz gerekiyor.

Türkiye’nin bağımsız bir siyaset izlemesi hangi ülkeleri, neden rahatsız etti?

“Özellikle bu devirde Türkiye’nin gereksinimi olduğu dış yardım ve kredilerin gelmemesi, Türkiye’nin diplomatik ve ekonomik manada yalnız bırakıldığı hissedildikten sonra Fatin Rüştü Kuvvetli bir görüş ortaya konuyor. Türkiye artık Amerikan merkezli bir dış siyaset takip etmemeli. Sovyetler Birliği bağlantılarımızı güzelleştirebiliriz biçiminde bir görüş ortaya konuluyor. Sovyet yardımlarının gelmesi, coğrafik yakınlık Amerika’yı epeyce rahatsız ediyor. Bu, 27 Mayıs’a giden süreci hızlandıran, derhal Adnan Menderes hükümetinin kabinesiyle birlikte ortadan kaldırılması gerektiğini ortaya koyan siyasetin icrası açısından bir yer oluşturuyor.

Biz NATO üyesi olduktan sonra NATO eğitimi almak üzere askerlerimizi Amerika’ya gönderdik. Türkiye’ye geldiklerinde de bu manada darbe için hazırlıkta olan bir anlayış var. Cuntacılar içinde aslında birtakım farklı sesler de var. Bir küme ‘darbeyi yapalım’ diyor bir küme da ‘darbeyi yapmayalım’ diyor. ‘Çıkalım Celal Bayar’a Adnan Bey’i misyondan al, Başbakan sen ol Adnan Menderes de Cumhurbaşkanı olsun. Bu problem kapansın.’. Zira sorun Adnan Menderes’in iktidardan indirilmesi sıkıntısı. Bu, natürel gerçekleştirilemiyor.”

Yassıada yargılamalarının tüzel desteği gereğince güçlü bir tabana oturuyor muydu?

“Demokrat Partililerin işledikleri cürümler, ‘Anayasa’yı ihlal’ ve ‘yolsuzluk’ başlıkları altında toplanıyordu. Menderes’in yargılandığı bebek davası ve Bayar’ın yargılandığı köpek davası. Davanın son derece sulandırılmış vaziyette başladığını görüyoruz. Adnan Menderes’in 6-7 Eylül olaylarını tertiplediği tarafında bir doküman ortaya konulamadan bu davanın sonuçlandırılması, güya bu hukuk mahkemesinin ne kadar hukuksuz olduğunu ortaya koyuyor.

Daha Yassıada Mahkemeleri başlamadan önce bilhassa darbenin başını çeken Cemal Madanoğlu, mahkemenin lideri olan Salim Başol ve Yassıada’nın kumandanı olan Tarık Güryay’ın çok büyük bir telaşı vardı. Kendi ortalarında toplandıklarında ‘Biz bu mahkemeyi başlattığımız vakit birinci celsede Adnan Menderes kelam aldığında çıkıp da (Ben irade-i ulusala ile bu makama oturmuş bir Başbakanım. Siz darbeci yargıyı ve bu darbeci cuntayı tanımıyorum) dese, sanki biz ne yaparız’ telaşları vardı. Aslında bu tasa içinde Yassıada mahkemelerinin başladığını görmekteyiz.

Adnan Menderes birinci mahkum edildiği andan itibaren çok büyük ruhsal, fizikî şiddete maruz kalmış, kendisi aşağılanmış çok acılı günler yaşatılmış. Burada olanların anılarından duyduğumuza nazaran, kendisine kimi uyuşturucu iğnelerin yapıldığı da biliniyor. Uyuşturucu iğnelerle sakinleştirildiği tabir ediliyor. Birinci celsede çok yumuşak bir konuşma ile davanın başlaması, tasa içinde olan Tarık Güryay, Cemal Madanoğlu ve Salim Başol’u rahatlatmıştı.

Salim Başol’un, yargılama süreci boyunca kurduğu cümleler, bu sürecin bir yargılama olmadığını açıkça ortaya koyuyor. Dava müddetince sanıkları daima azarlayan Başol’un ‘Menderes’e hitaben sizi buraya tıkanlar bu türlü istiyor’ cümlesiyle bunun en hoş örneklerinden birini vermiş oluyoruz. Yeniden Başol’un Menderes ve avukatına hitaben ‘Daima bu türlü gereksiz şeyler söylersiniz’ üzere son derece edep ve insanlık dışı muamele gördüğünü söyleyebiliriz.”

27 Eylül darbesinden nasıl bir sonuç çıkarılmalıdır?

“Demokrat Parti’nin 10 yıllık iktidarı Türkiye’nin gelecekteki siyasi hayatı bakımından da çok değerli bir laboratuvar ve çok kıymetli bir referans kaynağı. Zira o 10 yıl içinde ne yaşandıysa hatta bugün Türkiye’nin başına örülmek istenen, musallat edilmek istenen sorunlar ve Türkiye’ye karşı oynanan kimi oyunların da 1950’li yıllardan bugüne kadar gelen zihniyetin bir yansıması olduğunu görüyoruz. Türkiye’nin her darbe sürecinde 27 Mayıs, 12 Mart, 12 Eylül, 28 Şubat, 15 Temmuz darbe teşebbüsü süreçlerine baktığımız vakit birebir zihniyetin farklı enstrümanlarla aslında tezahürünü görüyoruz ancak sonuçta kazanan yeniden de ulusal irade oluyor. Zira Türkiye her vakit hakimiyet milletindir siyasetinden hareketle bunu sandığa yansıtıyor. “

BİR CEVAP BIRAK